KI på skulen vår

Kunstig intelligens (KI) eller “artificial intelligence” (AI) på engelsk, er eit samleomgrep på datasystem som kan lære av eigne erfaringar og løyse komplekse problem i ulike situasjonar. Viss ei maskin kan løyse problem, utføre ei oppgåve eller har andre kognitive funksjonar som eit menneske, så kan vi seie at det har kunstig intelligens.

Kor finn du KI? Overalt!  

• Ansiktsgjenkjenning: Når du låser opp telefonen din med ansiktet, er det KI som analyserer trekka dine.
• Tekstforutsigelse: Når telefonen din foreslår ord medan du skriv, er det KI som prøver å gjette kva du vil skrive neste.
• Kamera-apper: Mange kamera-apper har funksjonar som automatisk justerer innstillingar, fokuserer på ansikt eller til og med foreslår bilete du kan ta.
• Digitale assistentar: Siri, Google Assistant og liknande bruker KI for å forstå kva du seier og svare deg.
• Straumetenester: Når Netflix føreslår filmar eller seriar, er det KI i sving.  
• Sosiale medium: KI hjelper til med å vise deg innhald du kanskje likar.  
• Reklame på nett: Reklamen du ser på nettsider er ofte tilpassa deg basert på kva KI har lært om dine interesser. 

Kva er maskinlæring? 

Maskinlæring er ein underkategori av kunstig intelligens der eit dataprogram, ein modell, blir trent opp til å ta avgjerder utan menneskeleg hjelp. Tenk på korleis ein person lærer å kjenne att kattebilete: I staden for å få ei detaljert forklaring på korleis ei katte ser ut, får personen sjå mange kattebilete. Etter kvart klarer personen å skilje mellom katt og hund, sjølv om biletet er nytt.

Maskinlæring fungerer på same måte med datamaskiner. I staden for å skrive inn mange reglar, får maskina store mengder data. Ho lærer sjølv å finne mønster og kan etter kvart ta eigne avgjerder. Jo meir data ho får, jo betre blir ho. Difor seier vi at maskina «lærer» i staden for å bli programmert. 

Kva er generativ kunstig intelligens? 

Vanleg KI er god til å kjenne att ting eller finne mønster i data som allereie finst, til dømes å sjå om eit bilete inneheld ein katt eller å forutsjå kva film som kan vere interessant basert på tidlegare val.

Generativ KI går eit steg vidare. Ho kan skape noko nytt basert på kunnskapen ho har lært frå store mengder data. Det kan vere tekst, bilete, musikk eller design. Til dømes kan generativ KI skrive ein artikkel, lage eit bilete av ein «rosa elefant som flyg over månen» eller komponere musikk i ein bestemt stil.

For å få til dette blir modellen trent på enorme mengder data, som bøker, artiklar og nettsider. Ho lærer mønster i språket og kan bruke denne kunnskapen til å lage ny tekst som verkar naturleg. Det same gjeld bilete og lyd.

Generativ KI blir ofte brukt i praterobotar som kan halde samtalar, lage kreative tekstar eller generere bilete basert på beskrivingar. Dette er KI som ikkje berre analyserer, men skaper. 

Kva er ein praterobot? 

Ein praterobot, eller chatbot på engelsk, er eit nettbasert verktøy som brukar kunstig intelligens og komplekse algoritmar til å generere tekstar baserte på store språkmodellar. Det skjer ved å simulere menneskeleg tale og skrift i dialogform. 

Store språkmodellar

Store språkmodellar, ofte forkorta til LLM etter engelsk «Large Language Models», er hjernen bak mange praterobotar og mykje av den generative KI-en som blir brukt i dag. Dei kan sjåast som svært avanserte algoritmar som lærer å forstå og generere tekst.

Ein stor språkmodell har «lest» enorme mengder bøker, artiklar, nettsider og andre tekstar. Gjennom dette har modellen lært korleis språket fungerer: kva ord som ofte kjem saman, korleis setningar er bygde opp og kva ord og uttrykk betyr i ulike samanhengar.

Dette liknar på prosessen når eit menneske lærer eit nytt språk. Jo meir ein les og høyrer språket, jo betre blir ein til å forstå og bruke det. Språkmodellar gjer det same, men i mykje større skala og med høg fart.

Det som gjer modellane «store» er både mengda data dei er trent på og kompleksiteten i strukturen. Dei har mange koplingar og vektar som hjelper til med å fange opp intrikate mønster i språket. 

• Prompt/ledetekst: Tekstleg instruks til ein generativ KI-modell, som brukaren skriv til modellen før den genererer noko.

Når ein skal bruke ein språkmodell, gir ein ein instruks om kva som skal produserast. Denne instruksen blir kalla «prompt» eller ledetekst.

Når språkmodellar kommuniserer, kan dei framstå svært menneskelege og overtydande. Dette kan føre til at ein stolar blindt på det som blir sagt, sjølv om modellane ikkje «tenkjer» slik menneske gjer.

Språkmodellar har ingen eigen forståing av ord eller om innhaldet er sant. Dei reknar ut kva ord eller teikn som mest sannsynleg kjem etter det førre, basert på mønster frå enorme mengder tekst. Det handlar om sannsyn, ikkje om meining.

Eit eksempel:

«Når eg blir svolten, så _______.»

Modellen vil foreslå det mest sannsynlege alternativet, til dømes:  

• «lagar eg mat»: veldig sannsynleg (40,5 %)
• «lagar eg middag»: også ganske sannsynleg (22,4 %)
• «varmar eg opp pasta»: litt mindre sannsynleg, men mogleg (10,8 %)
• «tek eg ein lur»: veldig usannsynleg (0,001 %)

Moderne språkmodellar ser ikkje berre på eitt ord, men analyserer heile samanhengen i setningar og tekstar ved hjelp av maskinlæring og nevrale nettverk. Dei blir stadig betre til å gjette neste ord, men dei har framleis ingen djupare forståing av sanning eller meining.

Difor er det viktig å vere kritisk til tekst som er generert av ein språkmodell og ikkje stole blindt på innhaldet. 

Kunstig intelligens kan vere eit nyttig verktøy i skolekvardagen for å strukturere tankar, få idear og forstå vanskeleg stoff. Samstundes må teknologien brukast på ein trygg, etisk og lærerik måte. Desse retningslinjene skal hjelpe deg å bruke KI rett, slik at du lærer mest mogleg og unngår fusk.

Hovudregel: Læraren din avgjer alltid når og korleis KI kan brukast i faget. Er du i tvil om det er lov å bruke KI på ei oppgåve, må du spørje før du startar.

Seks KI-prinsipp for skolen:

1. Bygg KI-kompetanse: Forstå korleis KI-verktøy fungerer, kva dei er gode til (t.d. idémyldring, struktur) og kva avgrensingar dei har. Test ulike prompter (instruksjonar) og sjå korleis dei gir betre svar. Del erfaringar med medelevar og lærarar.
2. Ver kritisk: KI-modellar er basert på sannsyn og ikkje kunnskap, og kan dikte opp fakta (hallusinere) og vere svært overtydande sjølv når dei tek feil. Du er ansvarleg for alt som står i teksten du leverer. Sjekk alltid fakta og påstandar opp mot pålitelege kjelder. Ver merksam på at språkmodellane òg kan innehalde skjevheiter.
3. Fokus på læring: KI skal vere ein støttespelar, ikkje ein erstattar for ditt eige arbeid. Det er prosessen med å tenkje, formulere og skrive som gjer at du lærer. KI skriv ofte "glatt" og upersonleg, sørg for at det ferdige produktet har di stemme og ditt språk. Ikkje lever KI-generert tekst som ditt eige arbeid, då du ikkje har lært stoffet.
4. Ta vare på personvern: Ikkje del namn, adresser eller andre sensitive opplysningar om deg sjølv eller andre.
5. Ver open og ærleg: Fortel alltid korleis du har brukt KI. Har du brukt det til idémyldring, språkvask eller struktur? Oppgi KI som kjelde på lik linje med andre kjelder. Skjult bruk av KI kan bli rekna som fusk.
6. Bruk godkjende verktøy: Hald deg til KI-verktøy godkjende av fylkeskommunen for å unngå brot på reglar og personvern. 

Slik kan du bruke KI

Skriftleg arbeid

✅ Bruk KI til idear, inspirasjon, struktur, språk og kjeldehenvisningar.

❌ Ikkje lever tekst som KI har skrive som ditt eige arbeid.

Munnleg arbeid

✅ Få forslag til presentasjonsstruktur og forklaringar.

❌ Ikkje bruk KI som erstatning for eigen refleksjon eller dialog.

Søk og kjeldearbeid

✅ Bruk KI til å finne fleire kjelder og forstå vanskelege tekstar.

❌ Ikkje bruk KI som einaste kjelde. Oppgi korleis du har brukt KI.

Lesing og tekstarbeid

✅ Bruk KI til ordlister, samandrag og spørsmål.

❌ Ikkje la KI gjere heile jobben – les og tenk sjølv.

Vurdering og førebuing

✅ Bruk KI til øvingsoppgåver og studietips.

❌ Ikkje juks ved å la KI svare for deg under vurdering.

Slik refererer du til KI

Dersom du brukar kunstig intelligens i ei oppgåve, skal du føre det opp i kjeldelista. På nettsidene til Kildekompasset finn du rettleiing for korleis du refererer til materiale som er generert av KI.

Sjekkliste før levering

Gå gjennom denne lista før du leverer oppgåva:

• Har eg lov til å bruke KI i denne oppgåva?
• Har eg vore open om korleis eg har brukt verktøyet?
• Har eg dobbeltsjekka at faktaopplysningane stemmer?
• Er teksten skriven med mine ord, eller er det "maskinspråk"?
• Har eg passa på at ingen personlege opplysningar er lasta opp i chatten?

Godkjende verktøy

NDLA Praterobot

NDLA har praterobotar som kan hjelpe deg med idear, oppsummeringar og faglege spørsmål. Du kan også lage din eigen praterobot eller velje mellom fleire ferdige robotar. Logg inn med FEIDE på ndla.no og finn lenke via MinNDLA, eller gå direkte til ai.ndla.no. NDLA lagrar ingen persondata, og all samhandling skjer på Microsoft sine europeiske serverar. Du skal ikkje skrive inn personopplysningar eller sensitiv informasjon.

Microsoft Copilot Chat

Copilot er Microsoft sin KI-assistent som du kan bruke til å få idear, oppsummeringar og raske svar. Du finn Copilot i nettlesaren Edge og i appar som Teams og Outlook.

Tenesta er inkludert i skolelisensen og regulert av fylkeskommunen sin databehandlaravtale med Microsoft. Alle spørsmål og svar blir sletta når du lukkar chatten, og data blir ikkje brukt til å trene KI-modellar. Du loggar inn med Feide-brukaren din: feide-brukar.

 

Språkmodellar kan «hallusinere», det vil seie generere tekst som verkar truverdig, men som er feil eller oppdikta. Dette skjer fordi modellen ikkje har ei ekte forståing av røyndommen eller konteksten den skildrar. I staden baserer den svara sine på statistiske mønster frå treningsdata. Ifølgje Odin Nøsen er det meir presist å kalle dette «konfabulering». Å konfabulere betyr å dikte opp informasjon der ho manglar, utan intensjon om å lure nokon. Difor er det avgjerande å alltid kvalitetssikre svara ein får frå språkmodellar.

KI er trena for å kommunisere og kjenne att mønster i tekst, ikkje for å vere ei perfekt informasjonskjelde. Overtydande språk betyr ikkje at innhaldet er korrekt. Kritisk vurdering er nødvendig. 

✅ Kva KI er god på (kommunikasjon)

• Forstå kontekst og nyansar i språk
• Generere naturlege, grammatisk korrekte svar
• Tilpasse tone og stil
• Analysere store datamengder raskt

🛑 Kva KI manglar (sanning / forståing)

• Kan ikkje sjekke fakta mot røynda
• Manglar forståing av årsak og verknad
• Kan lage feilinformasjon som verkar truverdig
• Strevar med djupare, praktisk forståing 

Etiske rammer og kulturelle skjevheiter

Praterobotar følgjer interne reglar for å hindre uønskte svar, til dømes politiske råd. Likevel kan slike sperrar omgåast ved å endre konteksten i spørsmålet. Dette viser korleis kontekst påverkar svar.

Kulturelle skjevheiter er også vanlege. Om ein spør om «ein god frukost», foreslår modellen ofte sunne alternativ typiske for USA, fordi treningsdata er dominert av amerikanske tekstar. Spør ein om «ein god, norsk frukost», blir svaret annleis. Dette reiser viktige spørsmål:

• Kva tema har leverandørane valt å sperre, og kvifor?  
• Korleis påverkar interne retningslinjer, kultur og verdiar hos leverandørane svara frå språkmodellar?  
• Kan slike sperrar og kulturelle skjevheiter forme haldningar og påverke brukarane og samfunnet?

Datagrunnlag og bias (skjevheiter)

Språkmodellar blir trena på enorme mengder tekst frå internett, bøker, artiklar, databasar og brukarinnhald. Mesteparten er på engelsk, noko som skaper språkleg og kulturell bias. Historiske fordommar og subjektive vurderingar i data kan bli vidareført som bias i modellen. I tillegg er ikkje-vestlege språk og perspektiv dårleg representerte, noko som gir ytterlegare skjevheiter.

Når du "snakkar" med KI eller rettare sagt generativ KI og praterobotar, bruker du ledetekst eller "prompt". Ein professor som heiter Ethan Mollick seier at du må øve deg på å skrive og teste ut ulike ledetekstar i minst ti timar før du verkeleg skjøner kor mykje du kan bruke språkmodellar til. Så det er verdt å legge ned litt tid og energi i dette! Både du og lærarane dine vil ha stor nytte av at de blir gode til å skrive ledetekstar, for det gir eit kjempegodt utgangspunkt for å bruke KI til læring på ein effektiv måte.

Still detaljerte spørsmål

Jo meir nøyaktig du er i spørsmåla dine – akkurat som når du spør læraren din om hjelp – jo betre svar får du. Det handlar om å gi KI klare beskjedar om kva du lurer på.

Ver spesifikk og inkluder detaljar og konkrete referansar i spørsmåla og kommandoane dine. Opplever du at svaret blir for langt eller for lett? Ikkje nøl med å be om eit kortare, lengre, enklare eller meir avansert svar. Og husk, sjølv om KI kan gi deg mange svar, må du alltid tenke kritisk og ikkje stole blindt på alt den seier.

Eit smart tips er å dele opp store oppgåver eller vanskelege spørsmål i fleire mindre delar. Dette gjer det mykje enklare for KI-en å forstå kva du eigentleg treng hjelp til. Denne teknikken – å formulere gode spørsmål – kallar vi gjerne for "prompt engineering". Tenk på det som å bli ein ekspert i å gi KI dei rette instruksjonane.

Du kan sjå på prateroboten som ein superhjelpsam medelev eller ein lærar som alltid har tid og aldri blir lei av å forklare ting på ulike måtar. Dette kan vere spesielt nyttig om du synest det er vanskeleg å spørje i timen, eller om du ikkje har nokon å spørje heime.

Hugs at dagens praterobotar er språkmodellar, ikkje kunnskapsbankar. Derfor er måten du stiller spørsmåla på avgjerande for kva resultat du får. Vær presis og konkret i språket ditt.

Plasser spørsmålet i ein kontekst

Visste du at praterobotar ofte kan gi deg enda betre svar om du gir dei litt meir informasjon om kva du er ute etter? Det er litt som med oss menneske – vi forstår ting mykje betre når vi får litt bakgrunn og veit kva samanheng det handlar om. Her er nokre eksempel som viser korleis det kan fungere:

I staden for å skrive…

Forklar fotosyntese

…så kan du prøve følgande

Forklar fotosyntese slik at ein 6-åring forstår, og gjerne bruk eksempel utanfor planteverda.  

Forklar fotosyntese for ein elev på vidaregåande skole som jobbar med naturfag.  

I staden for å skrive…

Lag eit treningsprogram

…så kan du prøve følgande

Lag eit treningsprogram for kondisjonstrening der målet er å få ein utrent person til å kunne springe 5 km i løpet av 12 veker. 

Lag eit treningsprogram for der ein nybegynnar skal kunne klare å løfte 80 kg i benkpress etter 12 veker

Utvida leietekst

Ein utvida leietekst refererer til ei meir omfattande og detaljert instruksjon som blir gitt til ein praterobot for å få spesifikke og relevante svar. Dette kan inkludere kontekst, rolle, tone, format og spesifikke detaljar om kva du ønskjer å oppnå. Her er nokre viktige element som kan inngå i ein utvida leietekst: 

1. Kontekst: Beskriv situasjonen eller bakgrunnen for spørsmålet ditt.
2. Rolle: Angi kva rolle du vil at prateroboten skal ta (t.d. ekspert, lærar).
3. Tone: Bestem tonen på svaret (t.d. formell, uformell).
4. Format: Spesifiser korleis du vil ha svaret (t.d. punktliste, avsnitt).
5. Detaljar: Inkluder spesifikke detaljar og fagomgrep for å få presise svar.

Kva betyr dette for deg som elev? 

I staden for å skrive: "Hjelp meg med ein norsk essay om temaet identitet."

Kan du prøve ein utvida prompt som dette: "Rolle: Du er ein superflink norsklærar som har masse erfaring med å hjelpe elevar i vidaregåande med essay. Kontekst: Eg går i VG2 og har fått i oppgåve å skrive ein essay om temaet identitet. Oppgåva skal vere på rundt 800 ord, og eg skal fokusere på korleis sosiale media påverkar ungdoms identitet. Eg synest det er litt vanskeleg å komme i gang og finne gode argument. Tone: Hjelpsam, oppmuntrande og med konkrete tips. Format: Gi meg gjerne ein disposisjon med forslag til ulike punkt eg kan ta opp, og kom med nokre eksempel på argument eg kan bruke for og imot. Du kan også foreslå nokre kjelder eg kan sjekke ut."

Ser du kor mykje meir informasjon KI-en får i den utvida ledeteksten? Då er det mykje større sjanse for at du får eit svar som er faktisk nyttig for deg og akkurat den oppgåva du jobbar med!
 

Kjelder

Asker kommune. (2024). Kunstig intelligens i askerskolen. https://sites.google.com/askerskolen.no/undervise-digitalt/kunstig-intelligens-i-skolen

Forskrift til opplæringslova. (2020). Kapittel 3. Individuell vurdering i grunnskolen og vidaregåande opplæring.  https://lovdata.no/forskrift/2006-06-23-724/§3-3

Hough, D. (2023, 10.oktober). Student guidance for the responsible use of AI. https://altc.alt.ac.uk/blog/2023/10/student-guidance-for-the-responsible-use-of-ai/

Kommunal- og moderniseringsdepartementet. (2020). Nasjonal strategi for kunstig intelligens.  https://www.regjeringen.no/contentassets/1febbbb2c4fd4b7d92c67ddd353b6ae8/no/pdfs/ki-strategi.pdf

Nohr, M. (2024 juli). IKTPEDMOOC. 7.1 Introduksjon – Kunstig intelligens i undervisning. https://hiof.instructure.com/courses/549/pages/7-dot-1-introduksjon?module_item_id=250742

NDLA. (u.å). Verktøykassa for lærere – Kunstig intelligens. https://ndla.no/subject:1:9bb7b427-3f5b-4c45-9719-efc509f3d9cc/topic:de6229e4-6b04-45e9-8eb8-69d674e6ee97/

NTNU Skrivesenteret. (2024). Utforsking av kunstig intelligens i klasserommet.  https://skrivesenteret.no/ressurs/utforsking-av-kunstig-intelligens-i-klasserommet/  

Nøsen, O. (2023, 30.november). KI i Randbergskolen. https://ai.randabergskolen.no/

Utdanningsdirektoratet. (2023, 30.november). Kompetansepakke om kunstig intelligens i skolen. https://www.udir.no/kvalitet-og-kompetanse/digitalisering/kompetansepakke-om-kunstig-intelligens-i-skolen/

Utdanningsforbundet. (2024). Hvordan legge til rette for god bruk av KI i skolen? Hvordan legge til rette for god bruk av KI i skolen?

Strümke, I. (2023). Maskiner som tenker: Algoritmenes hemmeligheter og veien til kunstig intelligens (1.utg.). Kagge forlag